Y. Doç. Dr. Zühâl YÜKSEL

Kırım Tatarcasında gelecek zaman ifadesi de veren bu sıfat fiil eki, fiil kök veya gövdeleri ile birlikte kullanılırken, kalınlık incelik uyumuna göre iki varyantlı olur. Ancak ünlü ile biten fiil kök veya gövelerine eklendiğinde ekin başındaki ünlü düşer ve bu düşme bir “y” türemesi ile telâfi edilir. Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde olan ek, Kırım Tatacasından farklı olarak ünlü ile biten fiillerde araya “y” yardımcı sesini alır ancak, ekin ilk ünlüsü düşmez, muhafaza edilir.

Aynı zamanda şekil ve zaman eki durumuna da geçmiş olan bu ek, Kırım Tatarcasında çok işlek olarak kullanılmaktadır.

olacaq körüşüv “yapılacak görüşme”

ötkerilecek çeçek bayramı “düzenlenecek çiçek bayramı”

oquycaq bala “okuyacak çocuk”

bekleycek kişi “bekleyecek insan”

Bu sıfat fiil, sıfat tamlamalarında tamlayan unsur olarak kullanılır.

“Qarti ise şaşılacaq derecede suvuq qanlıknen onı tınçlandıra: ‘Biraz daa sabır et, balam. Mına yeteyazdıq’.” (Ayder Osman, Tanış Közler [Taşkent, 1975], s. 6)

“Bizim icadımızdan kelecek nesilniñ añında ne qalacaq, neden faydalanacaq ve neler arhiv raflarında yatıp qalacaq.” (Çerkez Ali, Çoq Yürgen Çoq Körer: Edebiyat Aqqında Fikirler [Taşkent, 1991], s. 7)

“Memleketten Odesağa areket etecek ticaret vaporu yarın gece sail boylarından keçkende deñizge musafir taşlaycaq.” (Yusuf Bolat, Ömür Ezgileri [Taşkent 1984], s. 127) “Memleketten Odesa’ya hareket edecek ticaret vapuru, yarın gece sahil boylarında denize misafir bırakacak.

“Elbet, of-of bilinecek almı ya...” (Reşid Murad, Seneler: Povestler ve İkâyeler [Taşkent, 1981), s. 38) “Elbette, of-of bu anlaşılacak durum mu ya..”

“...bu şeer ealisiniñ dülber ve medeniyetli kiyinmesi içün ciddiy işler yapabilecek mütehassıs olğanını aytıp a(latmaq istedi.” (Uriye Edemova, Yürek Ateşi: Povestler [Taşkent, 1985], s. 12)

Türkiye Türkçesinde bu sıfat fiille yapılan sıfat tamlamaları iyelik eki aldığında iyelik eki genellikle tamlamanın tamlayan unsuru olan sıfat fiilli kelimeye getirilir. Oysa Kırım Tatarcasında iyelik eki, tamalamanın sonunda bulunur.

“Dekanımız aytqanda yazacaq mevzularım o qadar çoq edi, şimdi ise, ne içündir, birisini de hatırlap olamayım.” (Tanış Közler, s. 20) “Dekanımız söylediği sırada yazacağım konular o kadar çoktu, şimdiyse, nedense, hiç birini hatırlayamıyorum”

“Yoq, yoq, Kâmile, menim baracaq yerime ağız qoqutıp kirmege olmay” (Çerkez Ali, Yeşil Dalğalar [Taşkent, 1975], s. 44) “Yok, yok Kâmile, benim gideceğim yere ağız kokutarak girilmez.”

“Otar vaqufuna ozğarılacaq künü yetip kelgen edi.” (Eşref Şemizâde, Ömür ve Yaratıcılıq: Edebiy Maqaleler [Taşkent, 1974], s. 48) “Otar vakfına yolcu edileceği gün ulaşmıştı.”

“Eger o bu cellât şorbacıdan, bu qanlı köz adamnıñ evinden qaçsa, Hasap Yıbram onıñ bir yıllıq aqqını bermez ve anası, bu qış qıyamet künü, büs-bütün aç qalır, oğlunıñ bir yıl çalışıp alacaq beş- on kümüşinden büs-bütün ümütini keser edi.” (Abdulla Baliç - Yusuf Bolat - Rıza Fazıl, Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün [Taşkent, 1983], s.127)

Bu tip sıfat tamlamalarında iyelik eki yerine şahıs ifadesinin öz dönüşlülük zamiri veya şahıs zamirleri ile ifade edilmesi, Türkiye Türkçesinden farklı bir kullanım şeklidir.

“Ömer Hamza yañı dostlarını( ellerini samimiy sıqaraq özü küreşecek künlerde beşer bilet berecegini ayttı.” (Tanış Közler, s.139) “Ömer Hamza yeni dostlarının ellerin sıkarak kendinin güreşeceği günlerde beşer bilet vereceğini söyledi.”

Kırım Tatarcasında bu şekilde kurulan sıfat tamlamalarında şahıs zamirinin yanında iyelik ekinin de kullanılması oldukça yaygın bir kullanım şeklidir.

“Ömer Hamza aytqanını yapa, özü küreşecek künleri sabadan duraqqa beş bilet alp kele... (Tanış Közler, s.89) “Ömer Hamza dediğini yapıyor, kendinin güreşeceği künlerde sabahtan durağa beş bilet alıp geliyor.”

Bu şekilde yapılan sıfat tamlamalarında iyelik ifadesi bulunduğu halde cümlenin yapısından şahıs ifadesinin çıkarılması çok yaygın olmamakla birlikte karşılaşılan bir durumdur.

-Üç kün işke çıqmadıñ,- dep oña yılda berecek eki çift çarıqnıñ bir çiftini bermegen edi... (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, s. 126) “üç gün işe gitmedin diye, ona senede vereceği iki çift çarığın bir çiftini vermemişti.”

Asıl fonksiyonu vasıf ismi yapmak olan bu sıfat fiil, isim olarak kullanıldığında isim çekim eklerini alarak cümle veya kelime gurubunda özne, nesne, yer tamlayıcısı görevini üstlenirler.

İsim olarak kullanılan sıfat fiil gösterme hâl ekini alırsa cümle veya kelime grubunun nesnesi olur.

“Qarısınıñ ne yapacağını alâ daa añlap olamağan Bekir, de qarısına de qızına baqa, böyle sabanıñ saar vaqıtında qarısınıñ evden bu qazannı ne içün alıp çıqqanı hususında oylandı.” (Cınğız Dağcı, “Olar da İnsan Edi”, Yıldız [Akmescit], no.1 [1993], s. 157-158) “Karısının ne yapacağını hâlâ daha anlayamayan Bekir, bir karısına bir kızına bakarak, böyle sabahın seher vaktinde karısının niçin bu kazanı alıp çıktığı hususunda düşündü.”

“Ekinci künü gazetalarda Afğan küreşçisi Omar Hamza ağır yaralanğanından sebep çempionatqa iştiraq etmeycegi ilân oluna.” (Tanış Közler, s. 140) “İkinci günü gazetelerde Afgan güreşçi Ömer Hamza’nın ağır yaralanmasından dolayı şampiyonaya iştirak edemeyeceği ilân edilir.”

“Özleriniñ şu tallarğa asılacaqlarını duyıp sıptırılğanlar.” (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, s. 236) “Kendilerinin bu dallara asılacaklarını farkedip kaçmışlar.”

“Asan olarnıñ iteklemeknen içeri kirmeyceklerini añladı.” (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, s. 125) “Hasan onların iteklemekle içeri girmeyeceklerini anladı.”

“O meni mıtlaq bekleycegini ve para tapıp babasını qurtarğanımıznen evlenecegimizni söyledi.” (Tanış Közler, s. 137) “O beni mutlaka bekleyeceğini ve para bulup babasını kurtarır kurtarmaz evleneceğimizi söyledi.”

“Büyük meşaqatnen bir qaç cümleni quraştırıp,üyle tenefüsi vaqtında kelecegimni aytıp quvet berdim.” (Tanış Közler, s. 26) “Büyük sıkıntıyla bir kaç cümle kurup, öğle tatili sırasında geleceğimi söyleyip uzaklaştım.”

“Yoq özüm şay!- dedim ne aytacağımı bilmeyip.” (Sayar, “Dalğalar”, Yıldız [Taşkent], No: 2 [1991], s. 50) “Yok, kendim ne söyleyeceğimi bilmediğim için öyle dedim.”

“Şu künü arman olmaycağı añlaşıla...” (Ayder Osman, Ösüv Basamaqları: Edebiy- Tenqidiy Maqaleler [Taşkent, 1984 ], s. 13) “O gün harman yapılmayacağı anlaşılıyor.”

Bu sıfat fiil yaklaşma hâl ekini alarak cümle veya kelime gurubu içinde yer tamlayıcısı görevini üstlenir.

“O, şorbacısınıñ bir açuvlı kunü köpekni öldürmeycegine pek işanmay edi.” (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, s. 130) “O, patronunun sinirli bir gününde köpeği öldürmeyeceğine pek inanmıyordu.”

“Bir şeyler olacaqqa beñzey, raatlanırsıñız balam, -dedi.” (Uriye Edemova, Ömürlik Yanımdasıñ: Povest [Taşkent, 1977], s. 7)

“Amangeldi özüniñ maqsadına irişecegine, Qazahnıñ azatlıqqa çıqacağına imanı qaviy bir adam edi..” (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, 137) “Amangeldi kendi maksadına erişeceğine, Kazağın bağımsızlığa kavuşacağına tam inanan bir adam idi.”

Bu sıfat fiil kalıcı isim de yapar.

“Sovet adamınıñ qaramane işlerini, ağır yıllarda onıñ başına kelip-keçken felâketler, onıñ acayip bugüni ve daa perlaq kelecegi - mına Rıza Halid’niñ icadında esas mevzular bulardır.” (Çoq Yürgen Çoq Körer,127) “Sovyet insanının kahramanlığını, zor yıllarda başına gelip geçen felâketleri, onun ilginç ünü ve parlak istikbali, işte Rıza Halid’in eserinde esas konular bunlardır.”

“Keleceklerge bir ibret olmaq içün, turğan yerinde qatıp qal!” (A. Ulayeva - V. Aliyeva, Qrımtatar Edebiyatı [Akmescit, 1993], s. 25) “Gelecek nesile ibret olmak için olduğun yerde donakal!”

“Qazahnıñ bazarnen alıp berecegi yoq. Qazahqa, anavı siziñ “çöp” keçmey, Qazahqa et kerek, bratok, et!” (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, 238) “Kazağın pazarla alış verişi yok. Kazağa, o sizin “çöp” geçmez, Kazağa et gerek, kardeş, et!”

Bu sıfat fiil eki bulunma hâl eki ile birlikte Türkiye Türkçesinde “-acağı zaman” anlamı veren -acaqta/ -ecekte zarf fiilini oluşturur.

Ketecekte ise olarnı yanına çağırıp, bu aqta kimsege ağız açmamalarını ayttı.” (Ömürlik Yanımdasıñ, s. 145) “Gideceği zaman ise, onları yanına çağırıp, bu konuda kimseye bir şey söylememelerini söyledi.”

“Eki macar aşlıqnı seneklernen armanğa caydırıp, ögüzlerni armantaşqa yekecekte, bir yigit arabasını aydap kele.” (Ösüv Basamaqları, s.13) “İki macar [arabası] buğdayı çatallarla harmana yayıp, öküzleri harmantaşına götüreceklerinde, bir genç adam arabasını sürüp gelir.”

“Maşalla sizge, maşinanen dümen başında ketecekte de şu zeer-zuqumnı patlatıp oturasıñız e?...” (Seneler, 35) “Maşaallah size, arabayla direksiyon başında gideceğiniz zaman da şu zehir zıkkımı içiyorsunuz ha?”

“Gülcian’nı qolları üstüne köterecekte, o közlerini açtı.” (Ervin Umerov, Yıldızlarğa Doğru: Povestler [Taşkent, 1983], s. 114) “Gülcihan’ı ellerinin üstüne kaldıracağı zaman o gözlerini açtı.”

“Yazlıq tatilge darqalacaqta jurnalistika fakültetiniñ dekanı birinci kurs studentlerini toplap, er bir medeniyetli adamnı( özüne evelki nesiller başlağan güzel ve doğru işlerni örnek etip alması, olarnı toqtavsız ileriletmesi aqqında bir nutuq attı.” (Tanış Közler, s. 19) “Yaz tatili için dağılacağımız zaman gazetecilik fakültesinin dekanı birinci sınıfın öğrencilerini toplayarak, her kültürlü insanın kendine daha önceki nesillerin başladığı güzel ve doğru işleri örnek alması, o işleri durmadan ilerletmesi ile ilgili bir nutuk attı.”

-acaq/-ecek eki alan sıfat fiil ol- yardımcı fiili ile birlikte kullanılarak istek ifadesi verir. Ancak bu tip istekte arzu edilenin yapılamadığı anlamı vardır.

“Server de külümsireycek oldı. Lâkin beceralmadı.” (Yeşil Dalğalar, s. 73) “Server gülümsemek istedi. Ama beceremedi.”

“Qoylar, araba qapıdan biri-birine sıqılışıp, süyreştiler,olar alayı bir kereden kirecek oldı, lâkin sığışmadılar.” (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, s. 124)

“Birevleri meseleniñ asılını soraycaq, digerleri ise ‘olaturğan’ dep tınçlandıracaq olalar.” (Tanış Közler, s. 29) “Birileri meselenin aslını sormak, diğerleri ise ‘her zaman olur’ diye sakinleştirmek istiyorlar.”

“Mahlüq bu sırnı aytmaycaq olıp pek çoq çekişken” (Yürek Ateşi, s. 154) “Mahlûk bu sırrı söylemek istemeyerek pek çok uğraşmış.”

“Elmazçıq şaşmalay, azbardan çıqıp ketecek ola. Lâkin yigit onı toqtata.” (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, s. 97) “Elmaz şaşırıyor, bahçeden çıkıp gitmek istiyor. Fakat delikanlı onu durduruyor.”

Bu sıfat fiil “kibi” ve “üçün” gibi edatlarla kullanılırken yalın hâldedir.

“Aşağıda sıcaqtan teniñ pişecek, töpede, qol uzatsañ yetecek kibi yerde qar.” (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, s. 238) “Aşağıda sıcaktan bedenin pişecek, yukarıda elini uzatırsan ulaşacak gibi kar.”

“Kâmile apte özüniñ köz açıp körgen Osmanlı yanında tıpqı onıñ boy-postunı andırğan oğlu Vedat ösip kelgenin körgen sayın göñüli köterile, qanatlanıp uçacaq kibi ola” (Ösüv Basamaqları, s. 7) “Kâmile abla kendinin göz açıp gördüğü Osmanlı yanında tıpkı onun boy-bosunu andıran oğlu Vedat’ın büyüdüğünü gördükçe gönlü coşuyor, kanatlanıp uçacak gibi oluyor.”

“Bu ise daa yañı uçıp başlaycaqlar içün qolay şey degil.” (Rıza Fazıl - Lütfiye Sofu, Amet Hannıñ Yıldızı [Taşkent, 1982], s. 67) “Bu ise, daha yeni başlayacaklar için kolay bir şey değil.”

Bu sıfat fiilin iyelikli şekli kel- yardımcı fiili ile birlikte kullanılarak istek niyet ifadesi veren bir kalıp oluşturur.

“Em ağlaycağı keldi, em yüregi sıqıldı.” (Yıldızlarğa Doğru, s. 35) “Hem ağlamak istedi, hem de yüreği sıkıldı.”

“Onıñ şimdi aşhanağa ketecegi ve şorbacısınıñ sıtıq, sert çırayını körecegi, onıñ boğazından, anda olğan suvnı qırıldatır kibi çıqqan ğırıltılı, çirkin, açuvlı sesini ve ayvanğa bağırır kibi etken emirlerini eşitecegi kelmedi. (Tuvğan Edebiyat: IV-VII Sınıflar İçün, s.125) “Onun şimdi mutfağa gideceği ve patronunun çatık, sert yüzünz göreceği, onun boğazından oradaki suyu gırıldatır gibi çıkan gırıltılı, çirkin, sinirli sesini ve hayvana bağırır gibi verdiği emirleri işiteceği gelmedi.”

Bu sıfat fiil birinci teklik şahıs iyelik ekiyle birlikte cümle tamlayıcısı görevini yüklenir.

“Deycegim, bağışlañız, adıñız ne edi şu qardaşım.” (Ömürlük Yanımdasıñ, s.9)

-acaq/-ecek sıfat fiili isim fiilin olunsuz şekli olan “degil” kelimesiyle birlikte kullanılarak kat’î bir olumsuzluk ifadesi verir.

Geçici hareket ismi yapan sıfat fiiller, yapım ekleri ile çekim ekleri arasında yer almaları onların zaman zaman kalıcı isim yapan ekler haline gelmelerinini yolunu açarken, zaman zaman da zaman fonksiyonlarının bulunması itibariyle fiil çekim eki olarak da kullanılmalarına imkân tanımıştır. Gelecek zaman fonksiyonlu sıfat fiil, Türkiye Türkçesinde olduğu gibi, Kırım Tatarcasında da -acaq/-ecek şeklindedir.