Bomarzo en de Zondvloed-mythe

Vicino Orsini legde zijn beeldenpark aan onder
invloed van de dood van zijn geliefde echtgenote,
Giulia Farnese, die in 1557 overleed. Verreweg de
meeste beeldengroepen en architectuur (zoals het
Tempeltje) verwijzen naar boeken waarin een zoektocht
naar, of het verlies van een geliefde het hoofdthema
vormt.

Maar er is ook een totaalconcept dat de onderdelen
van de tuin met elkaar verbindt: de verbeelding van
de mythe van de Zondvloed. In deze door klassieke
schrijvers als Ovidius overgeleverde mythe staat de
oprechte huwelijkstrouw van het laatste mensenpaar
op aarde centraal, die zelfs de goden zo vermurwt,
dat de Mensheid gespaard blijft. Met de verbeelding
van de Zondvloed-mythe in zijn beeldenpark schiep
Vicino Orsini een unieke ode aan Giulia Farnese.

In de Bomarzo-literatuur is reeds eerder opgemerkt dat het
beeldenpark van Bomarzo, gezien vanaf een vroeger aanwezig
stuwmeer, de indruk gaf uit het water te zijn 'opgerezen';
beter gezegd, overspoeld te zijn geweest door een zondvloed.
Sculpturen van zeedieren (een Walvisbek langs de beek en een
Dolfijn naast een Neptunusfiguur) komen uit de grond tevoorschijn
in plaats vanuit het water, en ook een langs de beek gelegen 'boot
van Amor' en waterwezens aan de achterkant van een fraai beeld van
Demeter/Amphitrite lijken drooggelegd te zijn, hun element te
missen.

Het is juist de voorstelling in relief in het tympaan van deze
kunstmatige ruine die duidelijk verwijst naar de mythe van de
Zondvloed. Vicino Orsini bracht hier geenszins een willekeurige
copie aan van Etruskische kunst, die overigens in de 16de eeuw
in de omstreken van Bomarzo reeds aangetroffen werd, ondermeer in
graftomben.

De belangrijkste figuur die in relief uitgebeeld is, heeft het
bovenlijf van een man en het achterlijf van een vis, en blaast
op een trompetvormige schelp. Het gaat hier om Triton, zoon
van Poseidon en Amphitrite, die beiden ook als sculpturen elders
in de tuin aanwezig zijn. Hij is het die in opdracht van zijn
vader het woedende water van de Zondvloed doet zakken, zodat de
mensheid alsnog gespaard blijft.

De Zondvloed-mythe staat beschreven in
het eerste boek van de 'Metamorphoses'
van Ovidius, waarin het verhaal over
Deukalion en zijn geliefde Pyrrha centraal
staat. Nadat Zeus (Jupiter) de mensheid wegens
zijn zonden door middel van de Zondvloed
bijna uitgeroeid heeft, besluit hij haar nog
een laatste kans te geven door het laatst
overgebleven mensenpaar te redden:

'No man was better, none loved goodness more than he, no woman
more devout than she. And when Jove saw the world a waste of
waters, and of so many millions but one man, and of so many
millions but one woman alive, both innocent, both worshippers,
he bade the clouds disperse, the north wind drive the storms
away, and to the earth revealed the heavens again and to the
sky the earth.'

'Spent was the anger of the sea; the Lord who rules the main
laid by his three-pronged spear and calmed the waves and,
calling from the deep Triton, sea-hued, his shoulders barna-
cled with shea-shells, bade him blow his echoing conch to bid
the rivers, waves and floods retire. He raised his horn, his
hollow spiralled whorl, the horn that, sounded in mid ocean,
fills the shores of dawn and sunset round the world; and when
it touched the god's wet-bearded lips and took his breath and
sounded the retreat, all the wide waters of the land and sea
heard it, and all, hearing its voice, obeyed. The sea has
shores again, the rivers run brimming between their banks, the
floods subside, the hills emerge, the swelling contours rise;
as the floods lessen, larger grows the land, and after many
days the woods reveal their tree-tops bare and branches lined
with mud.'

Dan volgt een ontroerende passage waarin Deukalion zijn
geliefde meedeelt dat hij haar tot in de dood gevolgd zou
zijn:

'Earth was restored; but when Deukalion saw the deep silence
of the desolate lands and the wide empty wastes, in tears he
said: ,,Pyrrha, my dearest cousin, dearest wife, sole woman
left alive, whom ties of blood and family, then marriage,
joined to me, and now our perils join, in all the lands the
sun beholds from dawn to eve we two remain, their peoples -the
sea has claimed the rest. Yet even now our lives are scarce
assured, and still the clouds strike terror in my heart.
Suppose, poor soul, the Fates had rescued you alone, what
would you feel, how could you face your fear without me? Who
would staunch your grief? Be sure that, if the sea had held
you too, I'd follow you; the sea would hold me too.''

Het verhaal van de redding van Deukalion en Pyrrha, beschreven
bij meerdere klassieke auteurs, onder wie Apollodoros, heeft
elementen waarnaar bepaalde Bomarzo-sculpturen verwijzen,
naast hun andere betekenisinhoud. De Amor-boot langs de beek
moet ook herinneren aan het stenen (!) vaartuig dat Deukalion
in opdracht van zijn vader Prometheus bouwde en waarin het
liefdespaar negen dagen en nachten ronddobberde toen Zeus de
Zondvloed zond. De Pegasusfontein (die vroeger rondom omringd was
door beelden van Muzen) symboliseert de berg Parnassus waar het
liefdespaar weer grond onder de voeten kreeg. De beek stelt de
door Ovidius genoemde Cephisus voor, waar het paar zich ritueel
waste als voorbereiding om hogere machten om raad te vragen over
de toekomst van de mensheid:

Vanaf de ruine met het naar de Zondvloed-mythe verwijzende
Triton-relief is gedeeltelijk het Tempeltje zichtbaar waarheen
we voor ons geestesoog Deukalion en Pyrrha op weg kunnen zien
gaan:

'They reached the temple steps and then, prostrate, with timid
lips both kissed the cold wet stone and said: ,,If righteous
prayers may move and soften the Powers divine, may turn their
wrath away, tell, holy Themis, by what art our race, now lost,
may be restored: in thy great mercy hear and grant succour to
a world submerged.''

Hun bede wordt verhoord met een orakel, dat, eenmaal
ontraad seld, hen blijkt aan te sporen om stenen over hun
schouders naar achteren te gooien. Aldus gebeurt:

'They leave the temple, veil their heads, ungird their robes
and, as the oracle commanded, behind them, past their foot-
prints, throw the stones. Those stones (who would believe did
ancient lore not testify the truth?) gave up their hardness;
their rigidness grew slowly soft and, softened, assumed a
shape, and as they grew and felt a gentler nature's touch, a
semblance seemed to appear, still indistinct, of human form,
like the first rough-hewn marble of a statue, scarce modelled,
or old uncouth images. The earthy part, damp with some trace
of moisture, was turned to flesh; what was inflexible and
solid changed to bone; what in the stones had been the veins
retained the name of veins. In a brief while, by Heaven's
mysterious power, the stones the man had thrown were formed as
men, those from the woman's hand reshaped as women. Hence we
are hard, we children of the earth, and in our lives of toil
we prove our birth.'

Deze mythe waarin het enige overgebleven liefdespaar uit
stenen nieuwe menselijke vormen doet ontstaan en 'all other
forms of life the earth brought forth, in diverse species',
zal Vicino aangesproken hebben. Ook hij creeerde immers uit de
verspreid in zijn park liggende rotsblokken nieuwe vormen,
beelden die -zoals de aangevallen Draak bijvoorbeeld- veelal
een levendige indruk maken.

Triton, het Tempeltje, Poseidon, Demeter/Amphitrite met
kinderen en waterwezens, Demeters dochter Persephone (ook in
het park aanwezig), de Dolfijn, de stenen boot langs de beek,
Parnassus, de Walvissebek en het (niet meer bestaande) meer
(als uitdrukking van het water dat zich teruggetrokken heeft),
ze vormden voor de goede verstaander in de 16de eeuw een
'sculptuurketen' die de verschillende terrassen waarover de
beelden verspreid staan, met elkaar verbindt.

De inscriptie

op een van de Vazen tussen het
beeld van Poseidon -heerser over
de aarde en de wateren- en dat van zijn gemalin Demeter/Amphitrite -godin van de in
cultuur gebrachte aarde- lijkt de belofte in te houden dat de goden 'Bomarzo' voortaan
zullen vrijwaren van rampen als aardbevingen of een zondvloed.